پيش از بازسازي

مساحت كل ساختمان قهوه خانه چيزي حدود 270 متر مربع است. قهوه خانه يك فضاي سرپوشيده، يك حياط و يك آشپزخانه دارد. فضاي سرپوشيده در بر غربي خيابان ولي عصر واقع است و در ورودي قهوه خانه به آن باز مي‌شود. حياط قهوه خانه در پشت اين فضا و در قسمت غربي آن قرار دارد.

معماري ساختمان قهوه خانه ساده و معمولي است. از آرايه‌ها و تزئينهاي معمول در قهوه خانه هاي سنتي قديم، هيچ اثر و نشاني در آن نيست. بنا به گفتة قهوه خانه‌دار قبلاً فضاي سرپوشيده قهوه خانه آينه كاري داشته و چند تابلوي نقاشي از داستانهاي شاهنامه آراية ديوارهاي آن بوده است.

دستگاه بساط سماور و چاي در بخشي از فضاي سرپوشيده، و دستگاه پخت و پز خوراك در آشپزخانه‌اي در ضلع جنوبي حياط قهوه خانه قرار دارد. حياط قهوه خانه داراي باغچه‌اي است با چند درخت و درختچه، يك حوض نيز قبلاً در وسط حياط بوده كه اكنون آن را پر كرده‌اند.

در گذشته قهوه خانه پاتوغ چند دسته از پيشه وران و كارگران ناحية راه آهن جواديه بوده است. طبق‌كشها و كارگران نانوائي و حمامي و سازمان چاي در اين قهوه خانه پاتوغ مي‌كردند. بعضي از داش مشديهاي جواديه نيز به اين قهوه خانه مي‌آمدند. اكنون سالهاست كه انگشتري و نگين فروشان و سنگ سابها در اين قهوه خانه گرد مي‌آيند. هر روز بعد از ظهر فروشندگان انگشتري و نگين بساطشان را در قهوه خانه پهن مي‌كنند و به خريد و فروش جنس مي‌پردازند. سنگ سابها نيز بخشي از غرب حياط قهوه خانه را اجاره و انباري كرده و دستگاههاي سنگ سابي و ابزار و وسايل كار خود را در آن گذاشته‌اند.

سالها در اين قهوه خانه بساط نقالي و شاهنامه خواني و بعضي از بازيهاي مرسوم در قهوه خانه ها مانند ترنابازي برپا بوده است. چند سال هم مرشد برزو، نقال مشهور تهران، در آن نقل گفته است. در شبهاي ايام محرم نيز در قهوه خانه مجلس ذكر مصيبت برپا بوده است. حدود سي سال است كه ديگر قهوه خانة آذري برنامة نقالي و شاهنامه خواني و مجلس عزاداري ندارد و به صورت يك دكة كسب و كاسبي مطلق درآمده است.

بازسازي ساختمان قهوه خانة آذري و تبديل معماري فضاهاي قديم آن به يك معماري سنتي، براساس طرحي كه بر پاية مدارك و اسناد تاريخي و اطلاعات شفاهي صاحب نظران و مطلعان تهيه شده بود، انجام گرفت. در بازسازي و تركيب بندي فضاها و نماها و آرايه‌ها كوشش شد تا عمدتاً از آجر و كاشي و سنگ و چوب و گچ و كاه گل استفاده شود، تا از طريق آميختگي اين نوع مصالح با هم در فضاها بافتي از يك معماري سنتي از قهوه خانه هاي قديم در چشم بينندگان جلوه گر و نمودار گردد.